حديث و كلاميون عقل‌گرا تقسيم مىشدند . از اوايل قرن دوم بود كه با ظهور فقيهان مشهور اهل سنت ، مذاهب فقهى شكل گرفتند . از قديمىترين مكاتب فقهى بايستى به مكتب اوزاعى اشاره كنيم كه به زودى در شام ، طرفداران زيادى يافت ؛ اما با ظهور صاحبان مذاهب فقهى جديد ، مكتب اوزاعى اعتبار و اهميت خود را از دست داد . ابو حنيفه نعمان بن ثابت ( 80 - 150 ق ) كه در كوفه ظهور كرد و در بغداد به‌عنوان فقيه بزرگ مردم عراق شهرت يافت ، شيوه‌اى متفاوت با اهل حديث در پيش گرفت و در استنباط احكام فقهى از كاربرد رأى و قياس بهره برد ، در حالى كه مالك بن انس ( 93 - 179 ق ) فقيه معاصر او در حجاز ، بر خلاف او بر همان شيوهء اهل حديث تأكيد داشت . بدين ترتيب دو مذهب فقهى متفاوت پديد آمدند : مذهب فقهى مبتنى بر احاديث در مدينه به زعامت مالك بن انس ، و مذهب مبتنى بر رأى و قياس ابو حنفيه در عراق . اين دو مذهب به زودى در زادگاهشان پيروان بسيارى يافتند ، به‌طورى كه مردم عراق به پيروى از ابو حنيفه و حجازىها به تبعيت از مالك مشهور شدند . در اواخر همين قرن دو عالم ديگر اهل سنت ظهور كردند كه آراى فقهى آنان نيز به زودى همانند مذاهب حنفى و مالكى با استقبال قابل توجهى روبرو شد . محمد بن ادريس شافعى ( متوفى 204 ق ) تلاش كرد تا بين مكاتب نقلى و عقلى مالكى و حنفى پيوند دهد . كتاب‌هايى كه او در فقه نوشت ، در گسترش و انتشار مذهب فقهى او بىتأثير نبود . احمد بن حنبل ( 164 - 241 ق ) را شاگرد شافعى دانسته‌اند ، با اين حال رويكرد حديثى او قوىتر بود و يكى از چهره‌هاى شاخص اهل حديث به شمار مىرود . از اين‌رو برخى ، جنبهء فقاهتى او را مورد ترديد قرار مىدادند ؛ طبرى به همين سبب مورد خشم و آزار هواداران ابن حنبل واقع شد . ولى مذهب او در همان زمان حياتش و اندكى پس از آن در بغداد و نواحى عراق پيروان زيادى يافت ، به‌گونه‌اى كه جمعيت حنبليان در